رژيم درماني ديابتي ها

نويسنده: دكتر ايرانزاد فوق تخصص غدد كودكان، عضو هيأت علمي دانشگاه علوم پزشكي ايران
ديابت نوع 2 از اختلال فعاليت سلولهاي بتاي پانکراس در ترشح ميزان کافي انسولين ناشي مي شود. در اين اختلال گاهي ترشح انسولين کاهش نشان مي دهد ولي در برخي موارد نيز بالا رفتن ميزان انسولين را شاهد هستيم؛ جالب اينکه در پاره اي موارد در حضور انسولين کافي سلولهاي فرد نسبت به انسولين مقاومت نشان مي دهند. معمولاً در يک فرد سالم بزرگسال، قند خون ناشتا حدود 110-80 است. بعد از خوردن صبحانه ميزان قند بتدريج بالا مي رود اما مجدداً به صورت تدريجي تا دو ساعت بعد اين قند تحت تأثير انسولين در سلولها به مصرف رسيده و از ميزان آن کاسته مي شود. در حالي که در يک فرد ديابتي قند دو ساعت بعد همچنان بالا مي ماند که بيانگر اين مطلب است که اين قند به مصرف نرسيده است؛ اين امر مي تواند ناشي از مقاومت سلولها نسبت به انسولين و وارد نشدن آن به سلول و عدم مصرف آن است. در نتيجه قند به عنوان يک ماده توکسيک در بدن فرد عمل کرده و بتدريج عوارض خود را بر روي کليه، چشم، سيستم عصبي و حتي رشد اعمال مي کند.

اتيولوژي و اپيدميولوژي:
 

عوامل متعددي در ايجاد ديابت نوع 2 دخيل اند چنانچه اين بيماري را يک بيماري با عوامل ايجاد کننده مولتي فاکتوريال مي نامند. از مهمترين اين عوامل مي توان به سابقه فاميلي ابتلا به اين بيماري اشاره کرد؛ چاقي، ابتلا به بيماري هاي مزمن ديگر چون اختلالات قلبي - عروقي و فشار خون بالا از ديگر عوامل ابتلا به اين بيماري هستند.

شيوع:
 

در کشور ما حدوداً 7 درصد افراد بزرگسال که تقريباً 4/5 - 4 ميليون نفر را شامل مي شوند به ديابت آشکار مبتلا هستند. حال آنکه کارشناسان برآورد کرده اند که حدود 15 درصد جمعيت بزرگسال ما به ديابت پنهان مبتلا هستند. در واقع ديابت پنهان نوعي از ديابت نوع 2 است که در آن قند فرد به معيارهاي تشخيص باليني ديابتي بودن نرسيده است اما روند افزايش تدريجي را داراست که به مرور زمان اثرات آن بر روي سيستم هاي داخلي نظير کليه ها اعصاب و قلب و عروق نمايان مي شود. اين افراد به خاطر درگيري کليه ها دچار دفع بيش از حد سديم و پتاسيم مي شوند و متعاقباً احساس ضعف و خستگي بدون دليل مي کنند. گاه ديابت پنهان به دنبال يک سکته قلبي يا زخم پاي درمان نشده و يا بيماريهاي عروق چشم تشخيص داده مي شود. گاه هم اين افراد با شکايت از خستگي و ضعف و افزايش دفعات عصبانيت به شما مراجعه مي کنند.
بنابراين توصيه مي شود براي افراد بالاي چهل سال حداقل سالانه و براي افراد بالاي پنجاه سال هر شش ماه يکبار چکاپ قند و مارکرهاي بيماري هاي زمينه اي انجام شود.

1) چه معيارهايي کافي است تا بتوانيم بگوييم يک فرد مبتلا به ديابت است؟
 

اولين قدم تهيه يک شرح حال دقيق از بيماري است که با علائم پلي اوري و پر نوشي و برخي از علائم ذکر شده در بالا به ما مراجعه کرده است. بايد راجع به سابقه فاميلي ابتلا به ديابت، افزايش يا حتي کاهش وزن (گاهي در ديابت نوع 2 فرد چاق، بدون دليل خاص يا حتي داشتن برنامه غذايي محدود کننده وزن شروع به کاهش وزن مي کنند.)، تپش قلب و بيماري هاي زمينه اي سوال مي کنيم. قدم بعدي انجام تست هاي قند خون ناشتا و در صورت بالا بودن قند دو ساعت بعد نيز چک مي شود.

2) آيا تفاوت بارزي در تشخيص ديابت آشکار و پنهان بر اساس قند ناشتا و قند دو ساعت بعد وجود دارد؟
 

بله. معيار عددي تشخيص براي ديابت آشکار و پنهان کمي متفاوت است. براي ديابت آشکار اگر قند ناشتا بيش از 126 و قند دو ساعت بعد بيش از 200 باشد، مجدداً هر دو تست را تکرار مي کنيم؛ اگر همچنان بالا باشند تشخيص ديابت آشکار براي ما قطعي مي شود. براي ديابت پنهان اگر قند ناشتا بين 126- 110 و قند دو ساعت بعد بين 200- 180 درخواست بعدي ما بررسي ميزان HbA1c است. ميزان باندينگ هموگلوبين به گلوکز در افراد سالم حدوداً 6% است در حالي که اين عدد در افراد مبتلا به ديابت پنهان بين 9% - 8% است.

3) وقتي که مسلم شد فرد مبتلا به ديابت است، چه زماني لازم است براي فرد دارو شروع کنيم؟
 

قبل از شروع درمان بايد بيمار را از نظر فشار خون، وزن، ميزان چربي هاي خون (تري گليسريدها و کلسترول) و همچنين عملکرد کليوي فرد بر اساس ميزان اسيد اوريک و کراتينين مورد بررسي قرار بگيرد؛ در مرحله اول سعي مي کنيم در بيماراني که مشکل زمينه اي ديگري ندارند از متفورمين به عنوان قدم اول به همراه برنامه غذايي و ورزش استفاده کنيم. متفورمين باعث بهتر شدن سوخت و ساز قند و تقويت انسولين جهت بردن بيشتر قند به داخل سلول و کاهش ميزان گلوکز توليدي از گليکوژن هاي ذخيره اي کبد مي شود.

4) منظور شما از برنامه غذايي و ورزش براي اين افراد، آيا برنامه غذايي خاص يا ورزش خاصي است؟
 

اساس رژيم درماني در افراد ديابتي تفاوت چنداني با افراد سالم ندارد؛ فقط اين افراد بايد محور تغذيه خود را بر مبناي اعتدال و تنوع غذايي بگذارند، و علاوه بر دسته هاي اصلي مواد غذايي حتماً فيبر را در برنامه غذايي خود بگنجانند. غذاهايي مانند جو و ديگر حبوبات فيبر بالايي دارند؛ فيبرها علاوه بر تأثيرشان در کاهش ميزان کلسترول خون احساس گرسنگي را نيز به تأخير مي اندازند. ورزش بهتر است يک و نيم ساعت بعد از خوردن غذا باشد و حد اقل نيم ساعت در روز را به ورزش اختصاص دهند، فقط بايد دقت کنيد در بيماري که ديابتش تحت کنترل نيست و مشکلات زمينه اي هم دارد خود ورزش باعث تشديد اين مسائل مي شود.

5) در صورتي که قند فرد با مصرف متفورمين کنترل نشد قدم بعدي چيست؟
 

يک ماه بعد از مصرف متفورمين مجدداً قند فرد را چک مي کنيم، اگر همچنان بالا بود قدم بعدي استفاده از داروهاي گروه Meglitinides است. که از داروهاي رايج اين گروه مي توان به Repaglinide اشاره کرد که با نام هاي تجاريي چون Newbet, Novonorm و Prandin در بازار داروئي با دوزهاي 0/5، 1 و 2 ميلي گرمي موجودند.
منبع: ماهنامه پزشک امروز، شماره 129.. .